आकाशमा उड्ने सपना कतिपय मानिसको रहर हो, कतिपयको बाध्यता । चराहरूलाई हेरेर हामी कहिले आफूलाई पनि त्यो नीलो आकाशमा उडिरहेको कल्पना गर्छौं। हरेक उडानमा बोकिएका हुन्छन् हजारौं सपना, हजारौं आशाहरू। तर कहिलेकाहीं त्यही आकाशमा घट्ने घटनाहरूले हामी सबैलाई सोच्न बाध्य पार्छ - के साँच्चिकै हाम्रो आकाश सुरक्षित छ?

१२ जुन २०२५ मा भारतको अहमदाबाद नजिकै इन्डियन एअरलाइन्सको जहाज दुर्घटनाले फेरि एकपटक हवाइ उडानको सुरक्षाबारे प्रश्न उठाएको छ । यो दुर्घटनामा एक जना यात्रु मात्रै बाँच्न सफल भए, जहाजमा रहेका बाँकी २ सय ४१ जनाको ज्यान गयो ।

भारतको अहमदाबादस्थित सरदार वल्लभभाइ पटेल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट लन्डनको ग्याटविकतर्फ उडेको एअर इन्डियाको फ्लाइट एआई १७१  टेकअफ गरेको ३० सेकेन्डमै दुर्घटनाग्रस्त भयो। यो बोइङ ७८७-८ ड्रीमलाइनरमा २३० यात्रु र १२ चालक दलका सदस्य गरी २४२ जना सवार थिए। विमानस्थलबाट १:३८ बजे उडेको यो विमानले ६२५ फिट (१९० मिटर) उचाइमा पुग्दा मेडे सिग्नल (आपतकालीन सङ्केत) पठायो र त्यसको केही सेकेन्डमै मेघानी नगरको बस्तीमा खस्यो, जहाँ बी.जे. मेडिकल कलेजको होस्टलको खाना खाने ठाउँमा ठोक्कियो।

यो दुर्घटनामा २४१ जनाको मृत्यु भएको पुष्टि भएको छ, र एक जना मात्र बाँचे—विश्वासकुमार रमेश । एक भारतीय मूलका बेलायती नागरिक, जो सिट ११ए मा बसेका थिए । यो सिट आपतकालीन ढोकाको नजिक थियो। उनले ढोकाबाट हाम फालेर बाँचेको बयान दिएका छन्। विमानमा १६९ भारतीय, ५३ बेलायती, ७ पोर्चुगिज र १ क्यानेडियाली नागरिक सवार थिए। यस दुर्घटनामा पूर्व गुजरातका मुख्यमन्त्री विजय रूपानीको पनि मृत्यु भयो। जमिनमा खस्दा विमानले मेडिकल कलेजको होस्टलमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो, जसले गर्दा कम्तीमा २८ जना जमिनमा रहेका व्यक्तिको पनि मृत्यु भयो, र कुल मृत्यु सङ्ख्या २६९ पुग्यो।

एअर इन्डियाको स्वामित्व लिएको टाटा ग्रुपले मृतकका परिवारलाई १ करोड भारतीय रूपैयाँ क्षतिपूर्ति दिने घोषणा गरेको छ।

एभिएसन सेफ्टी नेटवर्कका अनुसार, सन् २०१५ देखि २०२५ सम्म विश्वभर १ सय भन्दा बढी ठूला र साना व्यापारिक उडान दुर्घटना भएका छन्। यी दुर्घटनामा करिब २ हजार ५ सय देखि ३ हजार जनाको मृत्यु भएको अनुमान छ। साना दुर्घटनाहरू (जस्तै, निजी र कार्गो उडानहरू) समेत जोड्दा यो सङ्ख्या ४ हजार नाघ्न सक्छ।

जहाज दुर्घटनामा बाँच्ने सम्भावना किन कम हुन्छ?

जहाज दुर्घटना प्रायः तीव्र गतिमा, ठूलो प्रभाव (इम्प्याक्ट), र विस्फोटक परिस्थितिमा हुन्छ, जसले गर्दा यात्रुहरूको बाँच्ने सम्भावना न्यून हुन्छ। यहाँ केही प्रमुख कारणहरू छन्:

उच्च गति र प्रभाव: विमानहरू सामान्यतया ५ सय देखि ९ सय किलोमिटर प्रतिघन्टाको गतिमा उड्छन्। टेकअफ वा अवतरणका बेला पनि गति २ सय देखि ३ सय किमी/घन्टा हुन्छ। यस्तो गतिमा खस्दा प्लेनले थेग्न सक्दैन।

अमेरिकाको राष्ट्रिय यातायात सुरक्षा बोर्डका अनुसार, विमानहरू आकाशमा अत्यधिक गतिमा यात्रा गर्छन् । दुर्घटना हुँदा यस्तो तीव्र गतिमा जमिन वा वस्तुसँग ठोक्किँदा यात्रुहरूका लागि जीवित रहन कठिन हुन्छ।

आगलागी र विषाक्त धुवाँ: विमानमा लाग्ने आगो र धुवाँले यात्रुहरूलाई तुरुन्तै बेहोस बनाउँछ। विमानमा रहेको इन्धनले ठूलो विस्फोट निम्त्याउँछ। विमान सुरक्षा विशेषज्ञ डा. टम फर्रियाले बीबीसीलाई भनेका छन्, "विमान दुर्घटनामा आगलागी र धुवाँले ८० प्रतिशत भन्दा बढी मृत्यु हुन्छ, किनभने यात्रुहरूले श्वास फेर्न सक्दैनन् वा बाहिर निस्कने समय पाउँदैनन्।"

यस्तै अमेरिकाको संघीय उडान प्रशासन (Federal Aviation Administration (FAA) का अनुसार, बाँच्न सक्ने यात्रु पनि धेरैजसो धुवाबाट श्वासप्रश्वास गाह्रो भएर वा आगोले गर्दा ज्यान गुमाउँछन्।

संरचनात्मक क्षति: विमान खस्दा टुक्राटुक्रा हुन्छ, र यात्रुहरू सिटबाट उछिट्टिन सक्छन्। सिटबेल्टले पनि यस्तो ठूलो प्रभावमा पूर्ण सुरक्षा दिँदैन।

फ्लाइट सेफ्टी फाउन्डेसन भन्छ, “आकाशमै विमान फुट्ने दुर्घटनामा विशेष परिस्थिति बाहेक बाँच्न सम्भव हुँदैन।”

सीमित आपतकालीन निकास: विमानमा आपतकालीन ढोकाहरू हुन्छन्, तर यात्रुहरूलाई तुरुन्तै प्रयोग गर्न प्रशिक्षणको कमी हुन्छ। अहमदाबादमा विश्वासकुमार रमेश सिट ११ए मा थिए, जुन आपतकालीन ढोकाको नजिक थियो, र उनले हाम फालेर बाँचे।

उचाइ र स्थान: यदि विमान उच्च उचाइमा वा समुद्रमा खस्छ भने, उद्धारको सम्भावना झन् कम हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आईकाओ) का अनुसार दुर्गम ठाउँमा भएको दुर्घटनाले उद्धार असम्भव बनाउँछ र बाँच्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ।

 अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाविद् प्रोफेसर एड गेलिया भन्छन्, “बाँच्न सकिने दुर्घटनामा पनि मानिसहरू डर र तयारीको कमीले ज्यान गुमाउँछन्।

कस्तो अवस्थामा यात्रु बाँच्न सक्छन्?

यद्यपि जहाज दुर्घटनामा बाँच्ने सम्भावना कम हुन्छ, केही अवस्थामा यात्रुहरू बाँच्न सक्छन्:

कम प्रभावको दुर्घटना: रनवेबाट चिप्लने वा कम गतिको दुर्घटनामा बाँच्ने सम्भावना बढी हुन्छ। उदाहरणका लागि, २०२० को कोझिकोड दुर्घटनामा १७० जना बाँचेका थिए।

आपतकालीन निकासको नजिक: भारतको अहमदावादमा भएको दुर्घटनामा बाँचेका विश्वासकुमार रमेशले अहमदाबाद दुर्घटनामा आपतकालीन ढोकाबाट हाम फालेका थिए। सिट छनोट (जस्तै, आपतकालीन निकास नजिक) ले फरक पार्न सक्छ।  

सुरक्षा उपायको पालना: सिटबेल्ट बाँध्ने, सुरक्षा निर्देशन सुन्ने, र आपतकालीन अवस्थामा शान्त रहन सक्ने यात्रुहरूको बाँच्ने सम्भावना बढ्छ।

तत्काल उद्धार: यदि दुर्घटना विमानस्थल नजिक वा बस्तीमा हुन्छ भने, तत्काल उद्धारले केहीलाई बचाउन सक्छ।

प्रशिक्षित चालक दल: अनुभवी पाइलट र चालक दलले विमानलाई सम्भव भएसम्म सुरक्षित अवतरण गराउन सक्छन्, जसले हताहत कम गर्छ।

उच्च गति, संरचनात्मक क्षति, र सीमित आपतकालीन निकासले बाँच्ने सम्भावनालाई न्यून बनाउँछ। तैपनि, कम प्रभावका दुर्घटना, आपतकालीन ढोकानजिकको सिट, र तत्काल उद्धारले केही चमत्कार सम्भव छन् भन्ने देखाउँछ।

अहमदाबादको एअर इन्डियाको दुर्घटना विश्वकै सबैभन्दा ठूलो विमान दुर्घटनामध्ये एक बन्यो। यो त्रासदीले हामीलाई विमान सुरक्षा, पूर्वाधार, र यात्रु प्रशिक्षणको महत्त्व सम्झाउँछ। पछिल्लो १० वर्षमा भएका दुर्घटनाहरूले प्राविधिक त्रुटि, मानवीय गल्ती, र मौसमी अवस्थालाई प्रमुख कारण देखाएका छन्। यद्यपि हवाई यात्रा सडक यात्राभन्दा धेरै सुरक्षित मानिन्छ, तर जब दुर्घटना हुन्छ, त्यसको प्रभाव विनाशकारी हुन्छ।

यस्ता घटनाबाट बच्न विमान कम्पनीहरू, नियामक निकायहरू, र यात्रुहरूले सधैं सतर्क रहनुपर्छ। यो त्रासदीले हामीलाई जीवनको मूल्य र सुरक्षाको महत्त्व फेरि एकपटक स्मरण गराएको छ।