गुरु केदार बराल
०५ वैशाख २०८३, शनिबार
थिम्पू संवाद – हिमालयको काखमा अवस्थित नेपाल र भुटान दुवै देश प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छन्। तर यी दुई देशले विकासको बाटो फरक–फरक ढङ्गले रोजेका छन्, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत ध्यान आकर्षित गरेको छ।
भुटानले आफ्नो विकास दर्शनलाई “Gross National Happiness (GNH)” अर्थात् राष्ट्रिय खुशी सूचकांकमा आधारित बनाएको छ। यसले आर्थिक वृद्धिभन्दा पनि नागरिकको मानसिक सन्तुष्टि, वातावरण संरक्षण र सांस्कृतिक पहिचानलाई प्राथमिकता दिएको छ। यही कारणले भुटानलाई आज विश्वमा एक “सन्तुलित विकास मोडेल” भएको देशका रूपमा चिनिन्छ।
अर्कोतर्फ नेपालले लोकतान्त्रिक प्रणाली अपनाउँदै विकासको गति बढाउने प्रयास गरिरहेको छ। तर राजनीतिक अस्थिरता, नीति कार्यान्वयनमा कमजोरी र संरचनात्मक चुनौतीका कारण अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुन सकेको छैन। यद्यपि जलविद्युत, पर्यटन र युवा जनशक्तिको क्षेत्रमा नेपालसँग ठूलो सम्भावना रहेको विशेषज्ञहरू बताउँछन्।
भुटानको राजधानी थिम्पूदेखि पारो उपत्यका सम्मको यात्रा गर्दा देखिने सफा वातावरण, योजनाबद्ध शहर र सांस्कृतिक अनुशासनले धेरै पर्यटकलाई आकर्षित गर्छ। भुटानले सीमित तर गुणस्तरीय पर्यटन नीति अपनाएको छ, जसले पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याएको छ।
नेपाल भने खुला पर्यटन नीति अपनाउँदै विश्वका लाखौं पर्यटकलाई स्वागत गर्छ। सगरमाथा, पोखरा, लुम्बिनी जस्ता स्थलहरूले नेपाललाई विश्व पर्यटन नक्सामा स्थापित गरेका छन्। तर पूर्वाधार र व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक रहेको देखिन्छ।
विशेषज्ञहरूको भनाइमा, भुटानको छिटो विकासको मुख्य कारण स्पष्ट राष्ट्रिय लक्ष्य, सानो जनसंख्या, कडा नीति कार्यान्वयन र नेतृत्वको निरन्तरता हो। राजा नेतृत्वको दीर्घकालीन दृष्टिकोणले भुटानलाई स्थिर विकासतर्फ अघि बढाएको मानिन्छ।
निष्कर्षमा, भुटान र नेपाल दुवै देशले आफ्नै ढङ्गले विकासको बाटो रोजेका छन्। भुटानले “खुशी केन्द्रित विकास” अपनाएको छ भने नेपाल अझै “सम्भावना केन्द्रित विकास” को यात्रामा छ। यदि नेपालले नीति स्थिरता, सुशासन र दीर्घकालीन योजना अपनाउन सके, भविष्यमा अझै ठूलो प्रगति सम्भव देखिन्छ।
