गुरु केदार बराल
१३ असार २०८३, शनिबार
ज्योतिषमा आजका दिनमा धेरैले सोध्ने प्रश्न हो–कुण्डली बनाउन दृक् सिद्धान्त सही हो कि सूर्य सिद्धान्तरु विशेषगरी आधुनिक सफ्टवेयरको प्रयोग बढेसँगै यो विषय झन् चर्चामा आएको छ। तर कुनै पनि निष्कर्षमा पुग्नुअघि यी दुवै पद्धति के हुन् र किन फरक देखिन्छन् भन्ने बुझ्नु आवश्यक छ।
सूर्य सिद्धान्त के हो ?
सूर्य सिद्धान्त प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रीय ग्रन्थ सूर्यसिद्धान्त मा आधारित गणना पद्धति हो। नेपाल र भारतमा सयौं वर्षदेखि पञ्चाङ्ग निर्माण, ग्रहगणना र वैदिक ज्योतिषमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ। आज पनि धेरै परम्परागत ज्योतिषीहरूले यही पद्धतिमा विश्वास गर्छन्, र यसबाट गरिएका धेरै फलादेश व्यवहारमा पनि मिलेको अनुभव सुनाउँछन्।
दृक् सिद्धान्त के हो ?
दृक् सिद्धान्त आधुनिक खगोलशास्त्रमा आधारित गणना पद्धति हो। यसमा ग्रहहरूको वास्तविक (Observed) स्थिति प्रयोग गरिन्छ। कम्प्युटर, आधुनिक एप र धेरै अन्तर्राष्ट्रिय ज्योतिषीय सफ्टवेयरहरूले यही प्रणालीलाई आधार बनाउने भएकाले आजको समयमा यसको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
दुवैमा किन फरक आउँछ ?
ग्रहहरूको गणना गर्ने आधार फरक भएकाले केही अवस्थामास्
–ग्रहको डिग्री फरक हुन सक्छ।
–राशि परिवर्तन हुन सक्छ।
–नवांश (D9) परिवर्तन हुन सक्छ।
–केही अवस्थामा लग्न वा भावको स्थान पनि फरक देखिन सक्छ।
यही कारणले एउटै व्यक्तिको कुण्डली दुई पद्धतिमा केही फरक देखिन सक्छ।
अनि कुन सही हो ?
यसको एउटै अन्तिम उत्तर आजसम्म स्थापित भएको छैन।
यदि आधुनिक खगोलशास्त्रीय गणनालाई आधार मान्ने हो भने धेरै विद्वानहरूले दृक् सिद्धान्तलाई बढी शुद्ध मान्छन्।
यदि वैदिक परम्परा, शास्त्रीय अभ्यास र लामो समयदेखि चलिआएको अनुभवलाई आधार मान्ने हो भने सूर्य सिद्धान्त पनि उत्तिकै सम्मानित र प्रचलित पद्धति हो।
निष्कर्ष
दुवै पद्धतिका आफ्ना आधार, मान्यता र समर्थक छन्। त्यसैले एउटालाई पूर्ण रूपमा सही र अर्कोलाई पूर्ण रूपमा गलत भन्न सकिँदैन। महत्वपूर्ण कुरा भनेको जुन पद्धति अपनाइन्छ, त्यसैलाई निरन्तर रूपमा प्रयोग गरेर विश्लेषण गर्नु हो। बीच–बीचमा पद्धति परिवर्तन गर्दा अनावश्यक भ्रम उत्पन्न हुन सक्छ।
आधुनिक युगमा प्रविधिले धेरै सुविधा दिएको छ, तर ज्योतिषमा गणनाको माध्यम मात्र होइन, त्यसको सही व्याख्या गर्ने ज्ञान र अनुभव पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले कुनै पनि कुण्डलीको निष्कर्ष निकाल्नुअघि प्रयोग गरिएको पद्धति बुझ्नु र अनुभवी ज्योतिषीसँग परामर्श गर्नु नै उचित हुन्छ।
