गुरु केदार बराल
२३ साउन २०८३, शनिबार
हिमालको काखमा अवस्थित मुस्ताङ केवल नेपालको एउटा सुन्दर जिल्ला मात्र होइन, यो इतिहास, सभ्यता, संस्कृति र आध्यात्मिकताको अनुपम संगम हो। यहाँ पाइला टेक्नेबित्तिकै प्रकृतिको सुन्दरतासँगै सयौँ वर्ष पुरानो सभ्यताको स्पर्श महसुस हुन्छ। विशेषगरी लोमन्थाङको राजदरबारले हिमालपारिको गौरवशाली लो राज्यको कथा आज पनि मौन भएर सुनाइरहेको छ।
इतिहासअनुसार १५औँ शताब्दीमा राजा आमे पालले लो राज्यको स्थापना गरी लोमन्थाङलाई राजधानी बनाए। त्यसपछि पुस्तौँसम्म राजाहरूले यही दरबारबाट राज्य सञ्चालन गरे। उनीहरूले केवल शासन मात्र गरेनन्, धर्म, संस्कृति, कला, वास्तुकला, व्यापार र सामाजिक परम्परालाई पनि संरक्षण गर्दै अगाडि बढाए। त्यसैले लो राज्य आफ्नो समयको एउटा महत्त्वपूर्ण हिमाली राज्यका रूपमा चिनियो।
त्यतिबेला मुस्ताङ तिब्बत र नेपालबीचको व्यापारिक मार्गको प्रमुख केन्द्र थियो। नुन, ऊन, अन्न र अन्य सामग्रीको व्यापार हुँदै यहाँको अर्थतन्त्र समृद्ध बनेको थियो। यही कारणले लो राज्य आर्थिक, सांस्कृतिक र धार्मिक रूपमा विशेष महत्त्व राख्थ्यो। यहाँ निर्माण गरिएका गुम्बा, स्तूप, दरबार र परम्परागत बस्तीहरूले आज पनि त्यस युगको समृद्धिको साक्षी दिइरहेका छन्।
मुस्ताङका राजाहरूलाई आफ्ना जनताको संरक्षकका रूपमा सम्मान गरिन्थ्यो। उनीहरूले आफ्नो भूमि, संस्कृति र परम्पराको रक्षा गर्न विशेष भूमिका खेले। समय परिवर्तनसँगै नेपालमा राजतन्त्र समाप्त भयो र लो राज्यको राजनीतिक अधिकार पनि अन्त्य भयो। तर इतिहास समाप्त भएन। आज पनि यो दरबार, यहाँका गुम्बा, पुराना गल्ली र स्थानीय संस्कृति त्यो गौरवशाली विगतका जीवित प्रमाण हुन्।
आज संसारका विभिन्न देशबाट हजारौँ पर्यटक, इतिहासकार र अनुसन्धानकर्ता लोमन्थाङ पुग्छन्। उनीहरू केवल हिमाल हेर्न आउँदैनन्, बरु सयौँ वर्षदेखि जोगाइँदै आएको सभ्यता, संस्कृति र जीवनशैली बुझ्न आउँछन्। यही मुस्ताङको वास्तविक शक्ति हो।
हामीले पनि आफ्ना पुर्खाले जोगाएर राखेका यस्ता सम्पदाको सम्मान गर्नुपर्छ। इतिहास पढ्ने मात्र होइन, इतिहास जोगाउने जिम्मेवारी पनि हाम्रो हो। यदि हामीले आफ्नो भाषा, संस्कृति, सम्पदा र पहिचानलाई संरक्षण गर्न सक्यौँ भने मात्र भावी पुस्ताले पनि यस गौरवको अनुभूति गर्न पाउनेछन्।
मुस्ताङको यो राजदरबारले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ–सत्ता समयसँग बदलिन सक्छ, तर संस्कृति, सभ्यता र इतिहास अमर रहन्छन्। त्यसैले आफ्नो इतिहासप्रति गर्व गरौँ, सम्पदाको संरक्षण गरौँ र नेपाललाई विश्वसामु चिनाउने यस्ता अमूल्य धरोहरलाई सधैँ सम्मान गरौँ।
