सनातन हिन्दु धर्ममा देवी शक्तिको विशेष महत्त्व छ। सृष्टिको उत्पत्ति, पालन र संहार तीनै शक्तिको मूल स्रोत देवीलाई मानिन्छ। देवीका अनेक स्वरूपमध्ये दक्षिणकाली र भद्रकाली अत्यन्त शक्तिशाली, पूजनीय र लोकप्रिय स्वरूप हुन्। नेपालका मन्दिरहरूमा यी देवीको विशेष पूजा हुने गर्दछ र भक्तजनले आफ्नो मनोकामना पूरा गर्न श्रद्धापूर्वक आराधना गर्दछन्।

दक्षिणकाली के हो ?

दक्षिणकाली देवी शक्तिको उग्र तथा करुणामयी स्वरूप हुन्। “दक्षिण” शब्दको अर्थ शुभ, कल्याणकारी र कृपालु भन्ने हुन्छ। त्यसैले दक्षिणकालीलाई उग्र रूप भए पनि आफ्ना भक्तप्रति अत्यन्त दयालु देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।

दक्षिणकालीलाई सामान्यतया कालो वर्ण, खुला कपाल, घाँटीमा नरमुण्डको माला, हातमा खड्ग र रगतले भरिएको पात्र लिएको अवस्थामा चित्रण गरिन्छ। उनी भगवान शिवको छातीमाथि उभिएकी हुन्छिन्, जसले अहंकारको विनाश र शक्तिको सर्वोच्चतालाई संकेत गर्दछ।

नेपालको काठमाडौं जिल्लाको फर्पिङ क्षेत्रमा रहेको दक्षिणकाली मन्दिर अत्यन्त प्रसिद्ध छ। यहाँ विशेषगरी दशैं, तिहार तथा शनिबारका दिन हजारौँ भक्तजन दर्शनका लागि पुग्ने गर्दछन्। दक्षिणकालीको पूजा गर्दा साहस, विजय, शत्रुबाट रक्षा र मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।

भद्रकाली के हो ?

भद्रकाली देवीको अर्को प्रसिद्ध स्वरूप हो। “भद्र” शब्दको अर्थ शुभ, मंगलमय र कल्याणकारी हो। भद्रकालीलाई शक्ति, साहस, सुरक्षा र न्यायकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।

पुराणअनुसार भगवान शिवको क्रोधबाट भद्रकाली प्रकट भएकी थिइन्। उनले दुष्ट शक्तिको नाश गरी धर्मको रक्षा गरेकी थिइन्। त्यसैले उनलाई अधर्म र अन्यायमाथि विजय प्राप्त गराउने देवी मानिन्छ।

नेपालको काठमाडौंको टुँडिखेल नजिक रहेको भद्रकाली मन्दिर अत्यन्त प्रसिद्ध छ। विशेष गरी सेना, प्रहरी तथा सर्वसाधारणले भद्रकालीको पूजा गर्ने परम्परा छ। युद्धमा विजय, साहस र सुरक्षाका लागि भद्रकालीको आराधना गर्ने गरिन्छ।

काली देवी कति किसिमका हुन्छन् ?

हिन्दु धर्मशास्त्रमा कालीका धेरै स्वरूपको वर्णन गरिएको छ। तीमध्ये मुख्य स्वरूपहरू यस प्रकार छन्–

१. महाकाली

महाकाली समय, काल र मृत्युकी अधिष्ठात्री देवी हुन्। सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई सञ्चालन गर्ने आदिशक्तिका रूपमा उनको पूजा गरिन्छ। उनी दश महाविद्यामध्ये पहिलो महाविद्या हुन्।

२. दक्षिणकाली

भक्तप्रति दयालु र कृपालु स्वरूपलाई दक्षिणकाली भनिन्छ। संकट निवारण र मनोकामना पूरा गर्न दक्षिणकालीको पूजा गरिन्छ।

३. भद्रकाली

शुभता, साहस र सुरक्षाको प्रतीक भद्रकाली हुन्। दुष्ट शक्तिको विनाश र धर्मको रक्षा गर्ने देवीका रूपमा उनको महिमा वर्णन गरिएको छ।

४. श्मशानकाली

श्मशानमा वास गर्ने तथा जन्म(मृत्युभन्दा परको आध्यात्मिक ज्ञान प्रदान गर्ने स्वरूपलाई श्मशानकाली भनिन्छ। तान्त्रिक साधनामा उनको विशेष महत्त्व छ।

५. चामुण्डा काली

चण्ड र मुण्ड नामका दैत्यको वध गरेपछि देवीलाई चामुण्डा भनियो। उनी अत्यन्त उग्र तथा शक्तिशाली स्वरूप हुन्।

६. रक्तकाली

रक्तकालीलाई शक्ति, ऊर्जा र विजयको प्रतीक मानिन्छ। विशेष तान्त्रिक साधनामा उनको पूजा गरिन्छ।

७. गुह्यकाली

गुह्य अर्थात् रहस्यपूर्ण स्वरूप भएकी देवीलाई गुह्यकाली भनिन्छ। नेपालमा गुह्येश्वरी तथा गुह्यकालीको विशेष महत्त्व छ।

८. सिद्धकाली

सिद्धि, सफलता र आध्यात्मिक उन्नति प्रदान गर्ने देवीका रूपमा सिद्धकालीको पूजा गरिन्छ।

काली देवी किन कालो हुन्छिन् ?

काली देवीलाई कालो वर्णमा चित्रण गर्नुको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ छ। कालो रंगले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई समेट्ने शक्ति, अनन्तता र रहस्यलाई जनाउँछ। जसरी आकाश असीमित छ, त्यसरी नै कालीको शक्ति पनि असीमित छ।

कालीको कालो स्वरूपले मानिसलाई एउटा सन्देश दिन्छ– जीवनमा डर, मोह, लोभ र अहंकारलाई त्याग गरेर सत्य र धर्मको मार्गमा हिँड्नुपर्छ।