दार्शनिक प्लेटोले भनेका छन्, “राष्ट्रको पतन त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब संस्थाभन्दा व्यक्तिलाई ठूलो मान्न थालिन्छ।” यही वाक्यले आजको नेपालको राजनीतिलाई गहिरो रूपमा झक्झक्याउँछ।

जनताले कुनै नेतालाई जिताउँदा स्वकीय सचिव, शक्ति केन्द्र वा दरबार निर्माण गर्न मत दिएका हुँदैनन्। उनीहरूले मत दिएका हुन्छन्—सुशासन, इमानदारी, पारदर्शिता र परिवर्तनका लागि।

नेपालको इतिहास साक्षी छ। धेरै प्रधानमन्त्रीहरू आए, धेरै सरकार बने, धेरै स्वकीय सचिवहरू नियुक्त भए। तर तीमध्ये कतिपय नियुक्तिहरूले सरकारलाई बलियो बनाउनेभन्दा बढी विवाद, शक्ति–संघर्ष, पहुँचवाद र अपारदर्शिताको आरोप जन्माए। अन्ततः पद त रह्यो, तर प्रतिष्ठा गुम्यो।

इतिहासको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने मानिसले आफ्ना गल्तीबाट कम, अरूका गल्तीबाट झन् कम सिक्छ। त्यसैले भनिएको छ—“इतिहास नपढ्नेले इतिहास दोहोर्‍याउन बाध्य हुन्छ।”

यदि तपाईँसँग साँच्चै योग्य, सक्षम र राष्ट्रप्रति समर्पित व्यक्तिहरू छन् भने उनीहरूलाई जनताको अदालतमा पठाउनुहोस्। निर्वाचन जिताएर संसदमा ल्याउनुहोस्। जनमतभन्दा ठूलो प्रमाणपत्र लोकतन्त्रमा अर्को हुँदैन।

राज्यकोष जनताको पसिनाबाट बनेको हुन्छ। त्यसैले त्यसको प्रत्येक रुपैयाँ जनहितका लागि खर्चिनुपर्छ, व्यक्तिगत संरचना विस्तारका लागि होइन। स्वकीय सचिव राखेर पुरानै राजनीतिक संस्कार दोहोर्‍याउनु भनेको परिवर्तनको नारामाथि प्रश्नचिन्ह लगाउनु हो।

आज धेरै सांसदहरू पनि परिवर्तनको लहरसँगै निर्वाचित भएका हुन्। अब उनीहरूको मूल्याङ्कन पदले होइन, कामले हुनेछ। विकास गर्न नसक्ने, जनताको अपेक्षा पूरा गर्न नसक्ने र केवल शक्ति वरिपरि घुम्ने राजनीतिले अन्ततः जनताको विश्वास गुमाउँछ। जनताको विश्वास गुमेपछि भाग्ने ठाउँ त पाइएला, तर इतिहासबाट उम्किने ठाउँ कहिल्यै पाइँदैन।

विश्वका सफल राष्ट्रहरूले एउटा कुरा सिकाएका छन्—संस्था बलियो भए देश बलियो हुन्छ; व्यक्ति बलियो भएर मात्र राष्ट्र बलियो हुँदैन। जापान, सिंगापुर, स्विट्जरल्यान्ड वा नर्डिक देशहरूको सफलताको आधार व्यक्तिपूजा होइन, संस्थागत सुशासन हो।

ज्योतिषीय दृष्टिकोणले पनि नेतृत्वले व्यक्तिगत प्रभावमा आधारित शक्ति केन्द्र निर्माण गर्नुभन्दा धर्म, नीति, न्याय र जनविश्वासलाई प्राथमिकता दिनु शुभ मानिन्छ। जब नेतृत्व अहंकार, चापलुसी र अपारदर्शितातर्फ आकर्षित हुन्छ, त्यसलाई अशुभ संकेतका रूपमा व्याख्या गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ। (यो ज्योतिषीय दृष्टिकोण हो, वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन।)

अन्त्यमा एउटा प्रश्न—

के हामी नयाँ नेपालको निर्माण गर्न आएका हौँ, कि पुरानै राजनीतिक संस्कारलाई नयाँ अनुहारमा दोहोर्‍याउन?

यदि उत्तर पहिलो हो भने, परिवर्तनको सुरुआत आफ्नै निर्णयबाट हुनुपर्छ। किनकि महान् नेता त्यो होइन, जसले धेरै मानिसहरू आफ्नो वरिपरि राख्छ; महान् नेता त्यो हो, जसले संस्थालाई आफूभन्दा माथि उठाउँछ।